(ĐTCK) Thị trường tín chỉ carbon chỉ có thể phát triển bền vững khi mỗi tín chỉ được bảo chứng bằng dữ liệu phát thải minh bạch, có thể đo đạc, báo cáo và thẩm định tin cậy (MRV). Trong bối cảnh Việt Nam từng bước đưa thị trường carbon vào vận hành, minh bạch MRV không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là nền tảng tạo niềm tin thị trường, thu hút dòng vốn xanh và chuyển hóa mục tiêu giảm phát thải thành giá trị kinh tế thực chất.
Hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường carbon
Khuôn khổ pháp lý cho thị trường carbon tại Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn đặt nền móng sang giai đoạn vận hành có kiểm nghiệm. Điểm nhấn quan trọng là Quyết định số 232/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển thị trường carbon tại Việt Nam, xác lập định hướng vận hành thị trường theo mô hình tập trung, minh bạch và có sự giám sát của Nhà nước.
Nền tảng của tiến trình này được đặt ra từ Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định số 06/2022/NĐ-CP, khi thị trường carbon lần đầu được xác định là một công cụ kinh tế phục vụ giảm nhẹ phát thải khí nhà kính. Theo đó, doanh nghiệp giảm phát thải hiệu quả có thể tạo thêm giá trị, trong khi doanh nghiệp phát thải cao phải đối mặt với chi phí kinh tế lớn hơn.
 |
TS. Phạm Tiến Đạt , Viện Chiến lược và Chính sách tài chính (Bộ Tài chính) |
Trên nền tảng đó, Nghị định số 119/2025/NĐ-CP tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý giảm phát thải, đặc biệt ở các khâu đo đạc, báo cáo, thẩm định và phối hợp quản lý. Ý nghĩa của văn bản này không chỉ dừng ở điều chỉnh kỹ thuật, mà còn củng cố các điều kiện để thị trường carbon có thể vận hành trên cơ sở dữ liệu đáng tin cậy. Với một loại hàng hóa vô hình như carbon, niềm tin thị trường phụ thuộc trực tiếp vào khả năng chứng minh rằng lượng phát thải đã được đo đúng, báo cáo đúng và thẩm định đúng.
Bước chuyển từ khung chính sách sang nghĩa vụ định lượng được thể hiện rõ hơn tại Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 9/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho giai đoạn 2025-2026. Theo quyết định này, tổng hạn ngạch được phân bổ cho 110 cơ sở, gồm 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 cơ sở sản xuất xi măng; trong đó, tổng hạn ngạch năm 2025 là hơn 243 triệu tấn CO2 tương đương và năm 2026 là hơn 268 triệu tấn CO2 tương đương. Việc lựa chọn các ngành nhiệt điện, thép và xi măng để thí điểm là phù hợp, bởi đây là những lĩnh vực phát thải lớn, có nhu cầu chuyển đổi công nghệ cao và đang chịu áp lực ngày càng rõ từ các tiêu chuẩn carbon trong thương mại quốc tế.
Cùng với việc lượng hóa hạn ngạch, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước đã đặt nền móng cho hạ tầng giao dịch tập trung. Việc giao Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức, vận hành hệ thống giao dịch và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện đăng ký, lưu ký, thanh toán cho thấy Việt Nam lựa chọn cách tiếp cận thị trường carbon theo hướng chuyên nghiệp hóa, tận dụng hạ tầng và kinh nghiệm của thị trường chứng khoán.
Động lực tài chính cho chuyển dịch xanh
Thị trường tín chỉ carbon trước hết mở ra một kênh tài chính xanh mới cho nền kinh tế. Khi kết quả giảm phát thải được đo đạc, báo cáo, thẩm định và cấp tín chỉ, các dự án xanh không chỉ tạo ra lợi ích môi trường mà còn có thể tạo ra dòng tiền. Đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với những lĩnh vực có tiềm năng giảm phát thải lớn nhưng đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu cao như năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, xử lý chất thải, nông nghiệp carbon thấp và bảo vệ rừng.
Tiềm năng này đã có những bằng chứng thực tế. Việt Nam hiện có hơn 14,7 triệu ha rừng, trong đó rừng tự nhiên hơn 10,1 triệu ha, rừng trồng hơn 4,7 triệu ha; tỷ lệ che phủ rừng toàn quốc đạt hơn 42% theo Quyết định số 561/QĐ-BNNMT năm 2025 công bố hiện trạng rừng năm 2024. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển tín chỉ carbon rừng trong dài hạn. Khả năng hấp thụ carbon bình quân của rừng Việt Nam ước khoảng 69,8 triệu tấn CO2 mỗi năm; con số này cho thấy dư địa đáng kể để chuyển hóa giá trị sinh thái của rừng thành nguồn lực tài chính, nếu hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định được thiết lập đủ tin cậy.
Ở góc độ thực tiễn, tiềm năng tạo nguồn thu từ tín chỉ carbon rừng đã bắt đầu được kiểm chứng. Việt Nam đã nhận 51,5 triệu USD cho 10,3 triệu tấn CO2 giảm phát thải được xác minh thông qua Chương trình giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ với Ngân hàng Thế giới. Khoản chi trả này không chỉ tạo nguồn thu trực tiếp, mà còn cho thấy tín chỉ carbon có thể trở thành công cụ tài chính gắn với bảo vệ rừng, cải thiện sinh kế và phát triển địa phương. Đáng chú ý, theo Ngân hàng Thế giới, chương trình đã tạo ra 16,2 triệu tấn giảm phát thải được xác minh trong giai đoạn 2018-2019, cao hơn 5,9 triệu tấn so với khối lượng 10,3 triệu tấn đã ký trong thỏa thuận mua bán giảm phát thải.
Triển vọng này tiếp tục được củng cố khi Việt Nam đang đàm phán chuyển nhượng tín chỉ carbon rừng với Tổ chức Tăng cường Tài chính Lâm nghiệp Emergent, cơ quan điều hành Liên minh LEAF. Theo đó, Việt Nam dự kiến chuyển nhượng 5,15 triệu tín chỉ carbon rừng tại khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ trong giai đoạn 2021-2025 với mức giá tối thiểu 10 USD/tín chỉ thông qua hợp đồng mua bán giảm phát thải.
Mỗi tín chỉ carbon chỉ có giá trị khi thị trường tin rằng một tấn CO2 tương đương thực sự đã được giảm.
Ở góc độ rộng hơn, thị trường carbon còn giúp Việt Nam tiếp cận dòng vốn xanh quốc tế. Theo Ngân hàng Thế giới, định giá carbon hiện bao phủ khoảng 28% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu và đã huy động hơn 100 tỷ USD cho ngân sách công trong năm 2024. Điều này cho thấy carbon không còn là một thị trường ngách, mà đang trở thành công cụ chính sách và tài chính ngày càng quan trọng trong quản trị phát triển xanh. Với Việt Nam, khi thị trường được vận hành minh bạch, lợi ích không chỉ dừng lại ở nguồn thu từ bán tín chỉ, mà còn giúp tiết kiệm chi phí tuân thủ, thu hút đầu tư xanh và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bên cạnh hiệu quả tài chính, thị trường carbon còn tạo ra tác động lan tỏa đối với năng lực cạnh tranh và quá trình đổi mới công nghệ của doanh nghiệp. Trong bối cảnh các thị trường lớn ngày càng siết chặt tiêu chuẩn carbon, việc tham gia kiểm kê phát thải, quản trị dữ liệu carbon và giao dịch tín chỉ sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động hơn trước các cơ chế điều chỉnh carbon biên giới, đặc biệt ở những ngành phát thải lớn như thép, xi măng, năng lượng, phân bón, nhôm và công nghiệp phụ trợ. . Nhờ đó, mục tiêu giảm phát thải không chỉ được thực thi bằng mệnh lệnh hành chính, mà còn được thúc đẩy bởi động lực thị trường với chi phí xã hội hợp lý hơn.
Tuy nhiên, kỳ vọng chỉ có thể trở thành hiện thực nếu thị trường được vận hành trên nền tảng dữ liệu đáng tin cậy. Nếu hạn ngạch được phân bổ quá rộng, giá carbon sẽ không đủ sức tạo áp lực thúc đẩy đổi mới. Nếu tín chỉ thiếu chuẩn mực, thị trường có thể bị pha loãng bởi các tín chỉ chất lượng thấp. Nếu doanh nghiệp chỉ mua tín chỉ để bù trừ trên giấy mà không thay đổi công nghệ cốt lõi, thị trường carbon sẽ khó đóng góp thực chất cho mục tiêu Net Zero. Vì vậy, phát triển thị trường carbon phải gắn chặt với kỷ luật đo đạc, tiêu chuẩn thẩm định và cơ chế giám sát minh bạch.
Lấy MRV làm trục vận hành thị trường carbon
Trong giai đoạn tới, trọng tâm không phải là mở rộng thị trường carbon bằng mọi giá, mà là xây dựng một thị trường đủ độ tin cậy. Muốn vậy, hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính cần được coi là trục vận hành của toàn bộ thị trường. Mỗi tín chỉ carbon chỉ có giá trị khi thị trường tin rằng một tấn CO2 tương đương thực sự đã được giảm, tránh phát thải hoặc hấp thụ thêm.
Trước hết, cần nhanh chóng chuẩn hóa phương pháp MRV theo từng ngành, từng loại dự án và từng nguồn phát thải. Nhiệt điện, xi măng, thép, nông nghiệp, rừng và chất thải không thể áp dụng chung một phương pháp tính giản đơn. Phương pháp càng rõ ràng, doanh nghiệp càng dễ tuân thủ; dữ liệu càng nhất quán, thị trường càng dễ định giá.
Thứ hai, cần phát triển mạng lưới các tổ chức thẩm định độc lập đủ năng lực. Đây là “người gác cổng” của thị trường carbon. Nếu thẩm định lỏng lẻo, tín chỉ chất lượng thấp sẽ làm suy giảm niềm tin thị trường. Ngược lại, nếu năng lực thẩm định thiếu hụt, doanh nghiệp và các dự án xanh sẽ gặp khó trong việc tham gia thị trường. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế công nhận, giám sát và nâng chuẩn đội ngũ thẩm định trong nước.
Thứ ba, cần đẩy mạnh số hóa dữ liệu carbon. Cơ sở dữ liệu quốc gia về MRV phải được kết nối đồng bộ với hệ thống đăng ký quốc gia, lưu ký, giao dịch và thanh toán. Đây là điều kiện tiên quyết để truy xuất nguồn gốc tín chỉ, kiểm soát chuyển quyền sở hữu, tránh tính toán hai lần và kịp thời phát hiện các bất thường trong giao dịch.
Thứ tư, cần nâng cao năng lực cho doanh nghiệp và địa phương. Doanh nghiệp phải làm chủ quy trình kiểm kê phát thải, xác định đường cơ sở, tính toán chi phí giảm phát thải và chuẩn bị hồ sơ tín chỉ. Các địa phương, đặc biệt là những nơi có lợi thế về rừng, nông nghiệp carbon thấp và năng lượng tái tạo, cần chủ động xây dựng bản đồ nguồn lực carbon, danh mục dự án và cơ chế chia sẻ lợi ích.
Về lộ trình, giai đoạn đến năm 2028 nên được xác định là giai đoạn thí điểm có kiểm soát: hoàn thiện hệ thống đăng ký quốc gia, vận hành thử sàn giao dịch carbon, chuẩn hóa MRV, kiểm nghiệm cơ chế phân bổ hạn ngạch và xử lý các điểm nghẽn kỹ thuật. Từ năm 2029, khi thị trường bước sang giai đoạn vận hành chính thức, trọng tâm cần chuyển sang mở rộng quy mô giao dịch, nâng chuẩn minh bạch, kết nối với dòng vốn xanh quốc tế và từng bước hình thành mặt bằng giá carbon đủ sức thúc đẩy đổi mới công nghệ. Khi đó, thị trường tín chỉ carbon mới thực sự trở thành một hạ tầng tài chính xanh của nền kinh tế.
Nguồn: Viện Chiến lược và Chính sách tài chính (Bộ Tài chính)
